Warto przeczytać .30

Tomasz Kozak, Krytyka Polityczna, pisze: "Longtermizm: religia z przyszłością". Bardzo dziwne.

Świat sam przynosi odpowiedzi...

Marcin Matczak: Chrześcijańskie symbole tych Świąt nie są łatwe i przyjemne

WOLNA SOBOTA22.12.2022, 16:00

Marcin Matczak

Ateistyczne święta to samooszukiwanie się człowieka zagubionego w sekularnym do cna świecie.

Czy potrafimy jeszcze świętować? Ależ to podchwytliwe i wieloznaczne pytanie! Świętować religijnie czy ateistycznie? Tradycyjnie czy na swój własny sposób? Razem czy osobno? Co to w ogóle znaczy „świętować"?

Z drżącym sercem biorę się za ten świąteczny esej, bo stoi przede mną dylemat: napisać przyjemnie, w stylu „Listów do M.", czy może zdestabilizować pachnący pierniczkami nastrój i napisać drażniąco, w stylu „Opowieści wigilijnej"? „Listów do M." w święta wszędzie pełno, „Opowieści wigilijnych" mało, bo się słabo klikają. Zatem wybór prosty – nie będę woził drewna do lasu.

Będzie to esej o tzw. ateistycznych świętach. Stały się one tak popularne, że dorobiły się poradników. Na portalu „Living on my own" czytamy: „Jeżeli ateiści czy inne osoby świeckie postanowią obchodzić Boże Narodzenie, mogą to robić:

1. Na swój sposób, tworząc i kultywując unikalną rodzinną tradycję;

2. Względnie tradycyjnie, zapożyczając formę z tradycji chrześcijańskiej, ale bez treści, tj. posiłkując się elementami wizualnymi, dźwiękowymi, kulinarnymi itd., jednak bez odczytywania Biblii, modlenia się i odwoływania do sfery sakralnej;

3. Wspólnie z wierzącą rodziną, której chcą towarzyszyć. Podobnie uczestniczą w chrzcinach, komuniach, ślubach czy pogrzebach, po prostu nie modlą się wraz z innymi".

Nie mam nic do ateistów. Problem w tym, że tak, jak powyżej opisano, wyglądają współcześnie Święta coraz większej liczby katolików. Oni też zdają się zapożyczać formę z tradycji chrześcijańskiej, ale bez treści. Święta bez rzeczywistego świętowania to więc problem o wiele szerszy. I tu czas na główny element drażniący: ateistyczne święta to samooszukiwanie się człowieka zagubionego w sekularnym do cna świecie. To nędzna proteza prawdziwego świętowania, które prawdopodobnie nie jest już możliwe. A uczy nas tego nie papież Franciszek, ale guru wyzwolonych, postępowych lewicowych umysłów Byung-Chul Han, którego eseje wydaje w Polsce Krytyka Polityczna. Widać to jednak dopiero wtedy, gdy tego urodzonego w Korei, niemieckiego filozofa, słusznie nazywanego nową gwiazdą światowej humanistyki, doczyta się do końca.

Kto i po co skancelował rytuały

We wprowadzeniu do zbioru esejów Hana „Społeczeństwo zmęczenia" Rafał Pokrywka pisze, że Han łączy idee, na które natknąć się można zarówno po progresywnej, jak i konserwatywnej stronie. Do pierwszej grupy należy krytyka neoliberalizmu i kapitalizmu z ich promocją produktywności i „amoku optymalizacji", a także potępienie inwigilacji oraz postulowanie wspólnoty – charakterystyczne elementy myśli lewicowej. Są jednak w myśli Hana obecne i inne elementy: obrona społecznych hierarchii, ukazanie wagi rytuału i świętowania. Te ostatnie, pisze Pokrywka, mogą budzić „podejrzenie o retropijny zwrot ku przeszłości". I budzą – do tego stopnia, że do polskiego zbioru esejów Hana nie trafił jego najbardziej konserwatywny zbiór esejów, czyli „Zniknięcie rytuałów". Przypadek? Nie sądzę.

W „Społeczeństwie zmęczenia" Han skupia się na problemie pracy, alienacji i wypalenia. Pokazuje, że kult produktywności zamienia się w kult eksploatacji, a ta wchodzi na wyższy poziom wyrafinowania – już nie tylko eksploatacji jednego (pracownika) przez drugiego (kapitalistę), ale na poziom autoeksploatacji. O niej piszą takie konserwy, jak na przykład Matczak, próbując ukazać je w bardziej przyjaznym świetle jako samodoskonalenie się. W odpowiedzi na problem przepracowania głosi się postulat przerwy i odpoczynku. O tym Han pisze w akurat przetłumaczonym przez Krytykę eseju „Czas święta. Świętowanie w czasie sprofanowanym". Bo czyż święto nie jest doskonałą okazją do przerwy, odpoczynku, naładowania baterii?

Otóż nie, bo człowiek według Hana nie jest akumulatorem. I tu właśnie niemiecki filozof zaczyna myśli postępowej robić problemy. Pisze, że święto nie jest po prostu przerwą od pracy. Gdyby tak było, byłoby jej dalszym ciągiem – planowym elementem procesu, który ostatecznie ma zwiększyć produktywność. Wszak człowiek wypoczęty będzie pracował jeszcze wydajniej. A nie o to w świętowaniu chodzi. Człowiek nie jest koniem, któremu trzeba od czasu do czasu zapewnić przerwę, żeby nie padł. W świętowaniu chodzi o coś więcej i w tym miejscu pojawiają się nieco pominięte przez lewicowych tłumaczy Hana świąteczne rytuały.

Mamy komunikację, nie mamy wspólnoty

Święto jest wspólnotowym doświadczeniem religijnym, mówi Han. Stąd się wzięło i taki jest jego głęboki sens, który oczywiście współcześnie się zatraca. Cech święta religijnego Han szuka w etymologii „religii" – w czasownikach „ligare" i „religare" (wiązać, łączyć), czyli w łączności z bóstwem, ale także z innymi, a więc w doświadczeniu wspólnoty, Szuka ich w czasowniku „relegare", oznaczającym „badać", „zauważyć" czy „kontemplować". Dlatego święto jest dla Hana przeciwieństwem życia aktywnego (vita activa), po drugiej stronie leży jednak nie relaks czy przyjemność, ale życie kontemplatywne (vita contemplativa). Doświadczenie Święta ma tworzyć więc wspólnotę zgromadzoną wokół wspólnych symboli oraz zmusić do zatrzymania, do uważności, skupienia na czymś ważnym. „To właśnie niemożność zatrzymania się w kontemplacji tworzy siły odśrodkowe, które powodują ogólny pośpiech i rozproszenie".

Pisze Han, że skupienie się na ważnych, wspólnych symbolach tworzy wspólnotę bez komunikacji. Tymczasem chorobą współczesnego świata, która uwidacznia się w czasie świąt świeckich, jest komunikacja bez wspólnoty. „Dzisiejszy kryzys wspólnoty to kryzys oddźwięku. Cyfrowe kanały komunikacji wypełnione są studniami pełnymi echa, w których słyszymy głównie nasze własne głosy. Lajki, znajomi i followersi nie zapewnią nam oddźwięku; wzmacniają jedynie echo naszego własnego >>ja<<".

Pokolenie Instagrama nie ma wspomnieńZAPISZ NA PÓŹNIEJ

Widać to w popularnym współcześnie sposobie świętowania – w Wigilii Wi-FI. Niby wszyscy są w jednym miejscu, ale każdy, za pomocą telefonu, gdzie indziej. Mnóstwo komunikacji tu się odbywa, zero wspólnoty się tworzy. Problem bowiem w tym, że kiedy Święta stają się po prostu przerwą od pracy czy nauki, trzeba tę lukę czymś wypełnić. I tu uwidacznia się problem podstawowy – wszyscy wiedzą, że chcą pracować mniej, niewielu wie, co z wygospodarowanym w ten sposób czasem zrobić.

Internet to zbiór atomów, nie opowieść o świecie

Najłatwiejszym sposobem jego wypełnienia jest konsumpcja, niekoniecznie konsumpcja rzeczy. Progresywne myślenie o pracy i świętowaniu jest głęboko niekonsekwentne. Nie dostrzega, że skrócenie czasu pracy nic nie daje, jeśli nie ma pomysłu, jak wartościowo wypełnić czas wolny, którego jest więcej. Bo, jak pisze Han, jeśli ten czas pozostaje niezorganizowany przez rytuały, staje się czasem konsumpcji - nie tylko karpia czy pierogów, ale przede wszystkim emocji. „W konsumowaniu emocji nie odnosimy się do rzeczy, ale do siebie. Tym, czego szukamy, jest emocjonalna autentyczność. Konsumpcja emocji wzmacnia więc narcystyczną relację do samych siebie". Ostatecznie ta konsumpcja, dokonywana głównie przez media społecznościowe, prowadzi do wypalenia. Jak praca.

Konsumpcja emocji to na przykład binge-watching – nałogowe oglądanie seriali na Netflixie. To scrollowanie smartfona: oglądanie postów na Facebooku czy Instagramie, ciągłe przewijanie krótkich filmików na TikToku. Idea „rolki", którą znamy z mediów społecznościowych, dobrze oddaje nieskończoność tej konsumpcji. Przewijasz i przewijasz, a dopływ nowych treści i dopaminy nigdy się nie kończy. Kotek, dziecko, śmieszny skecz, wypadek, wywiad z celebrytą, kotek, dziecko, aligator, śmieszny skecz, teleturniej. I tak w kółko, aż oglądający zamieni się w zombi z niebieską, naświetloną ekranem twarzą. Nie ma przerwy, nie ma ciszy. A to, co święte, mówi Han, wymaga milczenia: „Cisza daje początek słuchaniu. Towarzyszy jej szczególna chłonność, głęboka kontemplacyjna uważność. Dzisiejszy przymus komunikowania się sprawia, że nie możemy zamknąć ani oczu, ani ust. To desakralizuje życie".

W sieci konsumuje się treść, która jest pozbawiona jakiejkolwiek struktury. Nie jest żadną opowieścią o świecie, ale zbiorem atomów czasu, nieuporządkowanym przez wspólny sens, przez opowieść, która może zakończyć się jakimkolwiek morałem, jakąś interpretacją z tego zbioru wyprowadzoną. A jak nie ma porządku i sensu, to jest chaos, niepokój i ciężar psychiczny, które prowadzą do wypalenia, dokładnie tak samo, jak robi to bezsensowna praca. Han: „Czas atomizowany jest czasem nieciągłym. Nie ma nic, co by wiązało zdarzenia ze sobą i w ten sposób znajdowało związek, trwanie. Zmysły są więc konfrontowane z tym, co niespodziewane i nagłe, co z kolei wywołuje rozproszone uczucie niepokoju".

Zatem święto jako przerwa od pracy, którą wypełnia się konsumpcją, dzisiaj głównie konsumpcją emocji, to duży problem. Społeczeństwo odchodzące od religii, ku czemu ma milion dobrze uzasadnionych powodów, napotyka go coraz wyraźniej – nie wie, jak świętować w świecie bez religii, w jaki sposób zastępczo realizować funkcje, których ona już realizować nie może. Jakie dokładnie są te funkcje prawdziwego świętowania?

Świąteczne rytuały religijne są z zasady wspólnotowe – w teorii przynajmniej skupione na wspólnym rozważaniu istotnych dla wspólnoty symboli. Nie jest nim konsumpcja pozytywnych emocji, na przykład wynikająca z oglądania pełnej ładnych figurek czy zabawek świątecznej szopki. Nie jest nią także konsumpcja emocji złych, na przykład nienawiści do innych, której można było nieraz doświadczyć w kościołach przy okazji świątecznych szopek czy wielkanocnych grobów, zamieniających się w ideologiczne ołtarze politycznej propagandy (vide Groby Pańskie w gdańskiej parafii św. Brygidy za czasów księdza Jankowskiego).

To nie są święta łatwych emocji

Poważna kontemplacja symboli bożonarodzeniowych nie prowadzi też do emocji łatwych. Katolicki adwent jest symbolem oczekiwania eschatologicznego – na koniec świata, choćby miał to być koniec naszego świata indywidualnego. Gdyby przedstawić adwent w formie znanego memu z dwoma psami: jednym wielkim i silnym, drugim słabym i małym, adwent byłby w odbiorze społecznym żałosnym odpowiednikiem rozmyślań na Heideggerem i jego byciem-ku-śmierci. A przecież jest na głębokim poziomie dokładnie tym samym – choć Heideggerem da się zabłysnąć w towarzystwie skuteczniej niż chodzeniem na roraty. To oczywiście wina zdziecinnienia religii, której często dopuszcza się Kościół hierarchiczny.  A my na to zdziecinnienie przystajemy, bo chęci do myślenia o własnym końcu w nas nie ma. Pisze Han w „Społeczeństwie paliatywnym", że każdą myśl o śmierci i bólu współczesny człowiek od siebie odsuwa, by nie utrudniać żywiołowej konsumpcji, do której one nie pasują: umarli napotykają bowiem istotne przeszkody w kontynuowaniu konsumpcji.

Także post poprzedzający święta religijne jest ważnym symbolem. Ma – przez doświadczenie braku – uwypuklić wartość bycia. Han pisze, że takich doświadczeń współcześnie nam brakuje. Zawahanie się, oczekiwanie, deficyt – te zjawiska usuwamy z naszego życia, bo także one utrudniają konsumpcję. Czas to pieniądz, nie można więc go roztrwonić na czekanie.

Symbolika żłobu jest także mało przyjemna. Betlejemska grota, którą zwykliśmy przedstawiać artystycznie jak coś w rodzaju luksusowego namiotu z sziszą, znanego z wakacji all-inclusive w Hurghadzie, była zapewne bardziej podobna do chlewu. Idea Boga, jak pisze Jordan Peterson, jest tak powszechna, ponieważ ludziom potrzebna jest idea najwyższego ideału, choćby po to, aby umieć mierzyć od niej odstępstwa. Czy od kolejnej porcji sernika nie jest ciekawsza refleksja, dlaczego Boże Narodzenie, które symbolizuje wejście ideału w ludzką historię, wcielenie doskonałości w niedoskonałość, musiało prowadzić do jego zbrukania? Dlaczego ten ideał musiał sięgnąć gnoju?

Mimo wielkiej mądrości Han nie daje odpowiedzi, co, w świecie upadku wspólnych symboli, mamy wspólnie kontemplować. A my kontemplujemy chętniej sałatkę warzywną w majonezie niż żłób. Nie daje odpowiedzi, jak w tym świecie wyznaczać cele, choć mówi, że są one konieczne. Bez nich święto zamienia się w czas cierpienia na „niedzielną depresję", o której pisał także Viktor Frankl, autor „Człowieka w poszukiwaniu sensu". Nie mówi Han także, jak dokładnie mamy budować wspólnotę. Prywatne rytuały nie zapewniają poczucia wspólnoty właśnie dlatego, że są prywatne. Picie kawy, czytanie książek, chodzenie na spacery to miłe rutyny, nie wspólnotowe rytuały. Mówi za to Han, że święto wymaga piękna – a ono także wymaga pracy. Ponownie więc święto nie jest po prostu przerwą od codziennego wysiłku, ale całkiem innym jakościowo czasem niż czas zwykły.

Święta nie pasują do społeczeństwa TikToka

Wiemy to dzięki religijnej, nie ateistycznej idei święta. Może więc jesteśmy wszyscy sierotami po religii? Popyt na świąteczne, wspólnotowe rytuały jest wśród nas spory, ale wraz ze spektakularnym upadkiem religii podaży nie ma. Więc próbujemy te rytuały nieudolnie zastąpić: kuligiem, ogniskiem i wspólnym patrzeniem w ogień, które od biedy tworzy jakąś wspólnotę bez komunikacji. Ale nawet te zastępcze rytuały znikają – z mojej obserwacji wynika, że brakuje chętnych nawet do wspólnego śpiewania kolęd, jednych z niewielu polskich pieśni, w których ludzie znają więcej niż pierwszą zwrotkę. Zaś unikatowe, rodzinne tradycje, jak sama nazwa wskazuje, są unikatowe, nie tworzą zatem wspólnoty szerszej. A więc znów atomizacja i to okropne, neoliberalne, indywidualne realizowanie swoich celów. Sfera sacrum się kurczy, sfera profanum rozszerza. Jej znakiem rozpoznawczym jest polityka, która dociera już wszędzie, dzieląc stół wigilijny aż do sianka pod obrusem.

Wreszcie pisze Han o przekleństwie transparencji, które także dopada nas w Święta. Ekspozycja, „produkcja samego siebie" jako przedstawianie siebie światu, promowanie się – to wszystko przynoszą świąteczne media społecznościowe. Han bardzo ostro porównuje tę potrzebę autoprezentacji do pornografii. Tak jak pornografia jest anomalią, bo to seks całkowicie odsłonięty, bez elementu tajemnicy, zakrycia, tak anomalią jest życie bez tajemnicy, bez nieznanego.

Pornografia autoprodukcji i autopromocji jest widoczna najbardziej w tym, co ludzie robią na TikToku – stosunkowo nowym, przerażającym medium. Niewiele tam kreatywnej treści. Wiele ciągłej prezentacji siebie, jako kogoś, kto powtarza słowa innych, imitując ruchem ust piosenkę, którą skomponował ktoś inny. To niewola „tego samego", jak pisze Han, w której człowiek nie ma żadnych szans na dążenie do oryginalności. TikTok jest niesłychanie dołujący w tym ślepym naśladownictwie, które służy wyłącznie autopromocji. Ale popularność zjawisk popkultury to zawsze odbicie głębszych zmian, które w nas zachodzą.

Han pisze, że ciągłe prezentowanie się innym jest bardziej szkodliwe i wypalające niż praca. „Każdy wytwarza siebie, aby zwrócić na siebie uwagę. Przymus wytwarzania siebie wyraża się w przymusie komunikacji i niesie ze sobą przymus dobrego przedstawienia. Przedstawienie różni się od pracy. W przypadku pracy ego nie musi zajmować centralnego miejsca. W przypadku przedstawienia ego odnosi się do samego siebie. Nie tylko produkuje jakiś przedmiot, ale także produkuje siebie. Narcystyczny podmiot performansu eksploatuje siebie dobrowolnie i z pasją aż do załamania. Optymalizuje się na śmierć. Jego upadek nazywamy depresją lub wypaleniem".

Święta w ujęciu religijnym nie pasują do społeczeństwa transparencji, bo z założenia mają w sobie tajemnicę. A tajemnica jest przeciwieństwem przejrzystości. Ludzie kpiący z religii nie dostrzegają tego – dla nich wszystko jest przejrzyste, a co jest zasłonięte, wymaga odsłonięcia. Narzędziem odsłaniania tajemnicy ma być rozum – ten sam, który tyle razy już ludzkość zawiódł i który wyjaśniał nieznane przez najdziwniejsze, później wytrwale dekonstruowane konstrukcje. Jak pisał Dean Koontz, „bezmyślne przyjęcie irracjonalności jest po prostu szaleństwem. Ale przyjęcie racjonalności przy jednoczesnym odrzucaniu istnienia jakiejkolwiek tajemnicy życia i jego sensu – to nie mniejsza forma szaleństwa niż gorliwe oddanie się nieracjonalności".

"Kevin sam w domu" świadczy, że tęsknimy

Może jest więc filozofia Hana szansą na zasypanie kolejnego rowu dzielącego Polaków – na wierzących, którzy zarzucają niewierzącym płytkość, i niewierzących, którzy zarzucają wierzącym zabobon i zacofanie. W świetle tego, co pisze Han, wstydzenie się świątecznego zabobonu samo może być zabobonem. Święto zasługuje bowiem na głębszą refleksję, na zatrzymanie i skupienie na czymś innym niż bezmyślne konsumowanie przyjemnych bodźców. Skoro w Święta chodzi o to, by siebie nawzajem zauważyć, to może te świąteczne zabobony odpowiednio realizowane nam taką uważność ułatwią.

Niekoniecznie przez rytuał oglądania „Kevina samego w domu" czy „Znachora", choć łagodna nostalgia, z którą podchodzimy do tych niezmiennych punktów świątecznego programu, jest najlepszym dowodem, że za stałością rytuałów jakoś tęsknimy. Może przez rytuały, które obejmują nie tylko nasze oczy czy uszy, ale również całe nasze ciało. Pisze Han, że prawdziwe rytuały zmuszają do zaangażowania w świecie. Oznacza to na przykład, że wspólne budowanie karmnika dla sikorek jest lepsze niż wspólne czytanie o sikorkach.

Buntownik z NazaretuZAPISZ NA PÓŹNIEJ

Czy jest Byung-Chul Han konserwatywnym koniem trojańskim, którego Krytyka Polityczna wprowadziła do polskiego postępowego myślenia? Nieważne. Ważne, jak bardzo pomaga zrozumieć tragizm naszego położenia. Zatopieni w konsumpcji, bez szans na pełną uważności kontemplację (niby czego?), skazani na pornografię autoprezentacji, bez rytuałów i prawdziwego świętowania pozostaniemy ludźmi komunikującymi się z samym sobą w mediach społecznościowych, które są jak studnie: odbija się w nich echo naszego własnego głosu. I tak powoli będziemy się przekształcać w społeczeństwo TikToka – ludzi z własnymi, wyizolowanymi kanałami prezentowania się światu, w ramach których będziemy nieudolnie ruszać ustami do tekstów, które w danej chwili są najbardziej popularne. Bez wspólnoty, bez głębi myślenia, bez tajemnicy, bez ciszy, bez sacrum.

Biedne, wypalone maszyny do pracowania w dni robocze i do konsumowania w Święta.

 

40 lat temu czyli około 2 cykle Saturna-Plutona temu, było wielkie zapotrzebowanie, popyt i pożądanie mistrzów. Duchowych. Ja wtedy poznałem ś.p. Leona Zawadzkiego, który był bardzo spiritual-master-oriented. Potem praktykowałem buddyzm Karma Kagyu, który tym bardziej jak wszystkie buddyzmy był master-oriented. Kagyu miało mistrza bezpośredniego Olego Nydahla, nad nim czuwał i zza jego pleców świecił wielki ale nieżyjący już Karmapa, plus przyjeżdżali świątobliwi lamowie. Wszyscy mistrzowie! Niektórzy moi koledzy rówieśnicy znaleźli mistrzów w zenie. Niektórzy trzymali się jednego mistrza, inni ich wymieniali, gdy dlaczegoś nie pasowali. Długo by opowiadać. Ale teraz tego pożądania mistrzów wcale się nie czuje! Nie ma takiego ciągu. To jest ekstra-ciekawe zjawisko. Dlaczego mistrzowie wygaśli? Dlaczego przestali być potrzebni, szukani i wyczekiwani? Ale kogoś przecież potrzebujemy, szukamy i wyczekujemy, prawda? Nie mistrzów, ale kogo? Ja sam jestem oriented nie na mistrzów (jak powiedziałem) tylko na ludzi, którzy wydają mi się interesujący przez to, że poszerzają horyzonty. Wydają się inspirujący. Chociaż są całkiem "świeccy" i młodsi ode mnie, często znacznie i mogliby być moimi synami/dziećmi. Gdyby nie moja ostra fobia społeczna, to bym czynił starania, żeby ich poznać osobiście i namówić na rozmowy. Wyliczam: Jacek Bartosiak. Jacek Dukaj. Szczepan Twardoch. Andrzej Dragan. Kilku (innych) znam, niektórzy pisali w Tarace, kiedy jeszcze jakoś funkcjonowała.

KWANTOWE KORYTARZE A SPEKTRUM AUTYZMU

Vlad Vexler, Rosjanin, który wyemigrował jeszcze przed rokiem 1991, najpierw do Izraela, nast. do Stanów, prowadzi kanał na You Tube jako komentator od spraw rosyjskich. Odcinek z lutego b.r. pt. "Realne szanse na upadek Rosji" (lub raczej: rozpad Rosji) przetłumaczyłem (via automaty TurboScribe i GoogleTranslate) i zamieściłem.
Dodam, że tekst nie jest jednoznaczny. Autor jako mieszkaniec Zachodu chce upadku i rozpadu Rosji, ale jako Rosjanin (i patriota, tak!) boi się tego i nawet boi się przemyśleć tę rzecz do końca. Warto czytać obserwując oryginalny futaż (footage czyli filmik). Oczywiście, jeśli wystarczająco znasz angielski, to możesz przekładu nie czytać. :)

Proponuję zacząć bez rozbiegówek, od 5:00

Ciekaw jestem Twojej opinii, także o mnie w roli nauczyciela. (Astrologii.)